Ermenistan'da Türk Eserleri: Mescit ve Camiler

[1]Camiler İslam dünyasında dini bir mekân olmakla beraber aynı zamanda sosyal kültürel ve eğitim kurumlarıdır. Revan Hanlığı topraklarındaki tarihi eserler dini menşeli olduğundan iki türlü yıkıma sahne olmuştur. SSCB’de ateistlik propagandası neticesi kurulan Allahsızlık Cemiyeti bölgedeki dini yapıları yok etmeye çalışmıştır. Bunun yanında Ermeniler Türk hâkimiyet alametlerini tamamen tahrip ederek Revan’da bulunan irili ufaklı birçok camiden ancak iki tane kalmış ve bu camilerde 1988'de kasıtlı çıkarılan bir yangınla kullanılamaz hale getirilmiştir.

Şah İsmail Mescidi

[3] Revan, Osmanlı-İran ilişkilerindeki önemini kavrayan Şah İsmail şehri tahkim ederek kale ve cami yapmıştır. Geniş mekânı ve uzun minaresi, döşenen halılarıyla çok meşhur olan Şah İsmail mescidi 1918 de Ermeniler tarafından içerisine Müslüman ahali doldurularak yakılıp yok edilmiştir. [2]Tespit edebildiğimiz kadarıyla Revan da ilk mescid Şah İsmail tarafından 1510 yılında yaptırılmıştır.

Hudabende Mescidi

[4]Revan mescidleri arasında ilk büyük mescid olma özelliğini taşıyan Hudabend mescidi Safevi hükümdarı Muhammed Şah Hudabend tarafında inşa edilmiştir. Uzunluğu 9 metre olan bu mescidin genişliği 6 metre, yüksekliği ise 12 metreydi. Küçük bir de mihrabı olan mescid kırmızı pişmiş tuğladan yapılmıştır. 1685 tarihinde Safevi hükümdarı Şah Süleyman tarafından tamir ettirilen mescidin giriş kapısı üzerinde bir tamirat kitabesi konmuştur.

Şah Abbas Mescidi

[5]Revan mescidleri arasında sanat değeri açısından Şah Abbas mescidi önemli bir yer tutar. 1606 yılında yapılan mescide halk camili mescid ismini vermiştir. Aynı zamanlarda Gence'de yapılan mescid de aynı mimar Şeyh Bahaaddin tarafından yapıldığından birbirlerine çok benzerler. Revan Han sarayının doğu yanına yapılan mescidin yanında medrese, kütüphane ve misafirhane inşa edilmiş olup büyük bir avluyla çevrelenen muhteşem bir mimari külliye olarak ilim merkezi görevi ifa etmiştir. Revan Hanlığı zamanında mescidin aşevinde fakirlere günde üç öğün yemek verilmekteydi. Dini bir mekân olmanın yanında sosyal bir kuruluş olan bu cami Ermeniler tarafından her fırsatta tahrip edildiğinden şu anda harabe halindedir.

IV. Murat Mescidi

Şah İsmail tarafından Osmanlı Devletine karşı önemli bir merkez haline getirilen Revan, Osmanlı Devleti’nin de dikkatini çekmiş olup her ele geçirilişte muhakkak güzel binalarla süslenmiştir. Bu seferlerin en önemlilerinden biri olan IV. Muradın Revan seferidir.

[6]IV. Murad’ın Revan seferinden sonra burada bir cami inşa edilmiş, fakat biz bu camiyi Revan'ın 1724'de tekrar geri alınmasından sonra kılınan ilk cuma namazı vesilesiyle öğreniyoruz. Kale içinde olan bu cami Safeviler tarafından harap hale getirildiğinden cuma namazına hazırlanması için döşemesi tamir edilip halı döşendikten sonra mihrap ve minberi yerine konularak ertesi cuma namazına daha iyi bir şekilde yetiştirilmiştir.

Gök Mescit

İki minaresi olan Gök Mescid’in Revan Hanlığının kuruluşundan yirmi yıl sonra inşa edilmesi Hanlığın ekonomik gücünü göstermesi açısından önemlidir. Hiç bir masraf esirgenmeden Tebriz'deki Gök Mescid ve Gence'deki Şah Abbas mescidi üslubunda inşa edilmesi ise sanatta ulaşılan zirveyi göstermesi açısından önemlidir[7]Revan Hanı Hacı Hüseyin Ali Han tarafından 1760-1764 yılları arasında yaptırılmış olup mavi çinileri hâkim olduğu için Gök Mescid denmiştir. Mescidi inşa eden ustalarla Hüseyin Han arasında Süleymaniye Camisi inşası sırasında Kanuni ile Mimar Sinan arasında geçen tartışmaya benzer bir tartışma yaşanır. Gök Mescid ustaları caminin temellerinin iyi oturabilmesi için bir müddet ortalıktan kaybolurlar ve sonrada ortaya çıkarak durumu Han'a izah ederler.

[1] S. Esedov, Ermenistan Azerbaycanlılarının Tarihi Coğrafyası, Bakü, 1995, s.449.

[2] İsmail Azimbeyov, İrevan Müselman Abideleri, Bakü, 1993, s.300.

[3] S. Esedov, age, s.449.

[4] İ. Azimbeyov, age, s.301.

[5] İ. Azimbeyov, age, s.299; S. Esedov, age, s.448.

[6] Silâhşor Kemani Mustafa Ağa, Revan Fetihnamesi, (neşr. Münir Aktepe), İstanbul, 1970, s.69; (Cami muhtemelen 1679 da meydana gelen depremde harap olmuştur, S. Esedov, age, s.23.)

[7] Eli Zeynelov, 'Erivan'da ne Kaldı', Açıksöz Jurnalı, Bakü, 1990, IX, s.19.

haypedia.com
armeniaottomanpedia.com
armeniaturkishpedia.com
HAKKIMIZDA
Yardım
İletişim
© 2015 haypedia.com