Osmanlı'da Ermeni Basını

 Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk resmi gazetesi Takvim-i Vekayi' nin 1832'de LıroKirMedzi Derutyan'ın Osmanyan adıyla yayımlanan nüshası İstanbul 'da çıkmış Ermenice ilk gazete olarak tarihe geçti. Osmanlı Devleti'nin doğrudan finans e ettiği bu yayın ancak 150 kadar abone bulabildi. Bu gazete bazı aralarla 1850'ye kadar ismi birkaç kez değişerek yayın hayatını sürdürdü. Gazetenin haberlerinin çevirisini üstlenen Kevork Krikoryan da, İstanbul'daki ilk Ermeni gazete yazarı kabul edildi. Ceride-i Havadis'in Ermenice baskısı da yarı resmi bir yayındı.1847-1850 arasında aynı amaçla Surhantag Püzantyan Lırakir Derutyan'ın Osmanyan adlı haftalık dergi çıkarıldı. Doğrudan doğruya Ermeniler tarafından çıkarılan ilk gazete İğdemaran Bidani Kidelyats 'd ı r. (İzmir,1839) Protestanlığa yönelik yayın yapan aylık dergi 1855'ten itibaren İstanbul'a geçerek 60 yıl boyunca yayın yaşamını Avedape r adıyla sürdürdü. Sonraki dönemlerde Masis(1852), Jamanak (1863) ve Hay renik (1870) de etkili yayın organları oldular.Cemaatin en genç gazetesi Agos, Türkçe-Ermenice yayınlanan ilk haftalık gazete olma özelliğiyle farklı bir yayınan l ayığına sahip. 1996'nın Nisan ayında yayın hayatına bağlayan 12 sayfalık gazetenin 9 sayfası Türkçe, 3 sayfası Ermenice olarak çıkıyor. Anadolu'dan gelen Ermenice bilmeyen kesimi cemaatin sosyal yaşamına dahil etmek, geniş topluma Ermeni kültürünü tanıtmak ve gerektiğinde ilk elden cemaat sorunlarını gündeme getirerek haksız söylemlere karşı savunma yapabilmek amacıyla çıkan gazete, Marmara ve Jamanag'a oranla daha sol ve muhalif bir kimliğe sahip. Her üç gazetenin dağıtımı ise Ermeniler'in yoğun olarak yaşadığı Kurtuluş, Pangaltı, Feriköy, Bakırköy, Kumkapı ve Kadıköy gibi semtlerle yaz aylarında Kınalıada başta olmak üzere Adalar'a yapılıyor. Ayrıca belli semtlerdeki bayilere bırakılan gazeteler, posta yoluyla da dünyanın dört bir köşesindeki abonelere ulaştırılıyor. Genel hatlarıyla sunulan bu tabloda görüldüğü üzere bir dönemin sayı ve çeğitlilik açısından örnek konumdaki Ermeni basın mirasını bugün ağırlıklı olarak Jamanak, Marmara ve Agos gazeteleri temsil ediyor. Yayın sayısının ve niteliğinin artması kuşkusuz yalnızca Ermeni cemaati için değil, Türkiye için de farklı seslere kulak verme açısından gerçek bir zenginlik ve kazanç olacak. Ermeni cemaatinin diğer günlük gazetesi Marmara, bu yıl kuruluşu nun 60. yıldönümünü kutladı. 31 Ağustos 1940 tarihinden bu yana aralıksız yayınlanan Marmara, Suren Ğamlıyan tarafından kuruldu. Önceleri haftada iki gün çıkan gazete, kısa bir süre sonra günlük olarak yayınlanmaya bağladı. Gazetenin Genel Yayın Yönetmenliği'ni 1967 'den bu yana yazar Rober Hadddeler yürütüyor. Dört sayfa, siyah beyaz ve tamamı Ermenice çıkan gazete Pazar günleri ve bayram tatillerinde yayınlanmıyor. İki gazete de ağırlıklı olarak cemaatin toplumsal, kültürel ve dini yaşamından haberler veriyor. Bugün Ermeni cemaati kendisi için özel olarak yayınlanan üç gazeteye sahip. Bunlardan Jamanak, II. Meşrutiyet 'in ilan edildiği 1908'in 28 Ekim'inde Misak ve Sarkis Koçunyan kardeşler tarafından kuruldu. O tarihten bu yana aralıksız yayınlanan günlük siyasi gazete Jamanak, Türkiye 'deki gazeteler arasında en uzun soluklu yayın olma ünvanına sahip oluğunun yanı sıra dünyada da aralıksız olarak günlük yayınlanan en eski Ermenice gazete olarak tanınıyor. Genel Yayın Yönetmenliği'ni dördüncü kuşaktan Ara Koçunyan' ın üstlendiği Jamanak, Pazar günleri hariç her gün dört sayfa ve siyah beyaz olarak çıkıyor. Günümüz Ermeni cemaati gazeteleri Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde, 1567-1923 arasında İstanbul 'da kurulan 131, taşrada 63 Ermeni matbaasında Ermenice ve Ermenice yazılarla Türkçe basılan gazete ve dergi sayısı 598'dir. İstanbul 'daki Ermeni matbaacıların en önemlileri olarak Ohannes Mühendisyan, Haçik Kevorkyan ve Rafael Kazancıyan'ı anmak gerekir. Ermeni okullarından yetişenler dernekleride çeşitli dergilerle kültür hizmeti vermekte dir. Bunlardan Pangaltı Lisesi'nden Yetişenler Derneği'nin yayın organı olan ve 1992 'de tekrar yayınlanmaya bağlayan sanat dergisi Nor San, 1948'de yayınlanan San'ın, Getronagan Lisesi'nden Yetişenler Derneği'nin yayın organı olan ve 1994'e kadar çıkan Hobina ise 1948'de yayın hayatına giren Hantes Mığaguyti'nin devamıdır. Bugün halen Getronagan Lisesi Yayın Temsil Kolu 'nun Lusadu okul dergisi, Surp Haç Lisesi Kültür ve Edebiyat Kolu nun Punç öğrenci dergisi, Pangaltı Lisesi'nden Yetişenler Derneği'nin Meşru dergisi ve Yeşilköy Kilisesi'nin Talarkyuğ dergisi okurlarla buluğmaktadır. Tüm bu yayınlardan çıkan istatistiğe göre Ermeni basınının merkezi olan İstanbul 'da 169 yıl boyunca (1832-2001) 450 begin_of_the_skype_highlighting   (1832-2001) 450 end_of_the_skype_highlighting ' ye yakın gazete, dergi veya yıllık yayınlandı. İzmir'de 38, yirmi kadar diğer il ve ilçe merkezinde de 70'e yakın Ermenice gazete ve dergi yayınlandı. Ayrıca Ermeni harflerini tanımakla birlikte Ermenice bilmeyen kitle için de Ermeni harfli Türkçe gazete ve dergiler çıkarıldı. İki düzine kadar olan bu yayınların başlıcaları şunlardı: Takvim-i Vekayi (1840), Ceride-i Havadis (1840), Mecmua-ı Havadis (1852), Ahabiri Konstantiniye (1855), Zohal (1855), Ceride-i Ticaret (1857), Münadi-i Erciyas (1859), Mecmu a - ı Fünun (1863), Gülzar-ı Kayseri ye (1863), Tercüman-ı Ha-k i k at (186?), Manzume-i Efkar (1866), Fırat (1867), Evrak-ı Ğarkiye (1867), Mecmua-ı Kavanin (1868), Varaka - ı H avadis (1868) Tırçnig (1868), Seda-ı Hakikat (1870), Tarif-i Dersaadet, Rahnüma-i Ticaret (1870), Heya l (1873), Ruzname-i Masis (1876), Tercüman-ı Efkar (1878), Cihan (1884), Ceride-i Ğarkiye (1885), Mecmua ı Ahbar (1885), Felek (1885?), Mendor (1886), Avedaper (1906), Rahnüma (1911), Nevsal-ı Ermeniyan (1912), Rehber (1912), Ğark Salnamesi (1914). Dinsel, ahlaksal ve edebi aylık dergisi Hay Khosnag (Ermeni Sözcüsü) (1924-1930), Vahan Toğigyan'ın yönettiği Nor Lur (Yeni Haber) (1924-1931) siyasi - ticari gazetesi, Türk Ermeni Azınlık Okulları Öğretmenleri Yardımlaşma Vakfı'nın yayını olan ve 1992'de yayın hayatına atılan Jıbid (Tebessüm), hâlâ yayınlanmakta olan tek Ermenice çocuk dergisidir. Aynı dernek bu alanda daha önce de Bardez (Bahçe) dergisini çıkarmış, derginin adı daha sonra Karun'a çevrilmiş ve bu yayın da kısa denemeyecek bir yayın hayatından sonra kapanmıştı. İstanbul Ermenileri arasında feminizmin öncülerinden Hayganuğ Mark'ın 1907'de kurduğu Luys (Işık) dergisi de bu fikir akımının ilk organı ve savunucusu olarak, Dzağig'in devamı niteliğinde, farklı bir kulvarda basın tarihindeki yerini aldı. Yine 1907'de yayın hayatına atılan Amenun Daretzuytzı da (Herkesin Yıllığı) uzun bir süre yayın hayatında kalmayı başardı. Teotig (Teotoros Lapcinciyan) tarafından yayımlanan ve İstanbul 'daki Ermenice basın tarihinde önemli bir yer tutan ansiklopedik yıllıklar, yazarın ölümüne dek (1929, son sayısı Paris'te yayımlanır) düzenli olarak her yıl çıktı. Bir dönemin sayı ve çeşitlilik açısından örnek konumdaki Ermeni basın mirası, bugün ağırlıklı olarak Jamanak, Marmara ve Agos gazeteleri temsil ediyor. Yayın sayısının ve niteliğinin artması kuşkusuz yalnızca Ermeni cemaati için değil, Türkiye için de farklı seslere kulak vermek açısından gerçek bir zenginlik ve kazanç olacak. 1951 'de kurulan Ğoğagat (Işın Damlaları) Türkiye Ermeni Patrikliği'nin yayın organıdır. Önceleri yalnızca özel anı günlerinde çıkarılan dergi 1991'de yeniden yayınlanmaya bağladı. Türkiye Ermeni Patrikliği tarafından ayrıca Lraper (Haberci) adlı bir de kilise bülteni yayınlanmaktadır. Işığa Doğru) (1950) Cumhuriyet döneminde kurulup tarihe karışmış diğer süreli yayınlardır. Mağoyan 1952'de de aynı isimle bir edeb i yat dergisi çıkarmış, bu yayının ömrü de ne yazık ki çok uzun süreli olmamıştır. Tanınmış tiyatro sanatçısı Agop Ayvaz'ın çıkardığı sanat dergisi Kulis, 1946'da yayın hayatına girdi. Önceleri 15 günde bir yayınlanan dergi daha sonra aylık yayına dönüştü ve elli yıl düzenli olarak çıktıktan sonra 1996'da okurlarına veda etti. Yedikule Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi'nin yayını olarak 1 9 4 9 'da kurulan Surp Pırgiç Dergisi ise günümüze değin yayınlanmaktadır.Pakarat Tevyan'ın yayımladığı Yerçanigin Daretzuytzı (Mutlunun Yıllığı) (1928), Avedis Aliksanyan'ın çıkardığı Nor Or'u (1945) (Yeni Gün), Rupen Mağoyan'ın TebiLuys'u İ s t a n bul Ermeni basın tarihinde yayımlanan birçok yıllık arasında en önemli yeri Yedikule Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi'nin yayını olan Intartzag Oratzuytz Surp Pırgiç Azka in Hivantanotzi tutar. Yıllığın yayını 1883 'ten bağlayarak duraklamalarla 1950 'leredeğin devam etti. 1896 'da yayın hayatına giden Hanrakidag 1900'de Nığan Berberyan'ın yönetiminde eğitim, edebiyat ve bilim dergisine dönüştü, 1901'de 10 günde bir yayımlanmaya bağladı. 1896-1918 arasında Püzant Keçyan'ın yönetiminde, daha sonra (1911-1912) Baruyr ve Ağod Keçyan tarafından yayımlanan Püzantion (Bizans) gazetesi, bir ara Rahvira adı altında piyasaya çıkarak 20 yılı aşkın yayın hayatı ile basın tarihindeki yerini aldı. Karikatürist Nığan Berberyan' ın 1894-1908 arasında yayımladığı Joğovırtagan Daretzuytz (Halkın Yıllığı) da önemli yayınlar arasındaydı . 1883 'te yayın hayatına giren bir diğer dergi de Labder Tiokinyan 'dı (Diyojen Lambası). İkinci sayısından sonra yayını Maarif Nezareti tarafından durduruldu. 1888'de tekrar yayın hayatına giren dergi 1889'da kapandı. Bir diğer mizah dergisi de Hagop Baro nyan'ın Khigar'ıydı. 1884'te kurulan dergi, 4 yıllık bir yayın hayatından sonra kapandı . Osmanlı dönemi boyunca çıkan Ermenice yayınlara baktığımızda farklı ilgi alanları açısından da birbirinden ilginç örneklere rastlıyoruz. 1882'de çocuk dergisi Purasdan Mangants kuruldu. Asya Kültür Kurumu' nun finanse edip Hagop Baronyan'ın yönettiği Ye rgrakund (Yerküre) (1883) edebi ve bilimsel bir aylık dergiydi. Hem görünüş hem de içerik bakımından yüksek bir kalite gösteren derginin yönetimini ve başyazarlığını 1884'te Yeğya Demircibaşyan üstlendi. 1888'e kadar düzenli yayınlanan dergi, aynı yıl Asya Kültür Kurumu nun dağılması üzerine kapandı. Bilimsel, feminist yayınlar ve mizah dergileri 1881 'de (bazı kaynaklara göre 1882) Isdepan Ütücüyan'ın kurup yönettiği Püragın ise, İstanbul 'da yayımlanan uzun ömürlü yayınlar arasındadır. 26 yıllık yayın hayatı boyunca birçok evreler geçiren Püragın, önceleri Protestanlık propagandası içerirken 1906 'da ticari haftalık dergi niteliğini aldı, 1908'de kapandı . 1863 'te yayın hayatına giren Jamanag' ın tam adı Jamanag Hantes Hay re n a n ı ve r 'di.15 günde bir yayımlanan derginin sorumlu müdürü Isdepan Boğos Papazyantz 'dı. Güncel tarih hakkında ciddi makaleleri ile beğeni toplayan Jam a n ag'ın kapanığ tarihi kaynaklarda 1864, 1868 ve1896 olarak çok farklı gösterilir. Dikran Çuhacıyan'ın Vırt a n e s Pap a z yan'la 1863'te yayımlamaya bağladıkları Osmanyan Yerajığdutyun (Osmanlı Müziği) kısa süreli de olsa basın tarihinde yerini aldı. Eleştirmen - mizahçı - yazar Hagop Baronyan, 1870'te kurduğu Poğ Aravodyan'ın (Sabah Borusu) kapanmasından sonra 1874'te Tadron (Tiyat ro) adlı haftalık dergiyi kurdu. Bu da, Haziran 1877'de kap a n d ı . 1 8 7 5 'te Nigoğos ve Hagop Tağçıyan tarafından kurulan Nıvakık Osmanyan (Osmanlı Nağmeleri), İstanbu l 'da yayımlanan ve tümüyle müziğe ayrılmış ilk yayınlar arasındaydı . Rahip Mıgırdiç Khrimyan'ın 1855'de İstanbul 'da başlayıp daha sonra Van'a taşıdığı Ardzvi Vaspuragan, dönemin önemli yayınlarındandı. 1856 'da yayın hayatına girip, 18 yıl boyunca yayımlanan Meğu (Arı) İstanbul Ermeni basının ilk mizah dergisi oldu. 1857'de çıkan Yerevag dergisi, din ve eğitim alanında inceleme ve araştırma konularına ağırlık verdi. Bu dergi Ermenice harfli Türkçe yayınlardan olan Zohal'ın (1855-1857) devamıydı. 1861 'den itibaren 15 yıl yayımlanan Giligia (Kilikya ) , İ s t a n bul Ermeni basınının tıbbi konulara ağırlık veren ilk dergisiydi. Manuel Parunag Ütücüyan'ın yönetimindeki dergi, önce haftalık, 1867'den itibaren ise aylık olarak yayınlandı. 1909'dan 1919'a kadar H.S. Alacacyan'ın önderliğinde yeniden yayınlanan dergi bu son dönemde Punç (Demet) adını aldı. Bu dönemin anımsanması gereken diğer yayınları arasında 1851-59'da yayınlanan aylık Panaser dergisiyle, liberal ama kısa ömürlü iki gazete İzmir'deki Noyan Ağavni (1852) ve Arpi Araradyan (1853) yer alıyor. Garabed Ütücüyan'ın 1852'de kurduğu Masis‘ le İstanbul Ermeni basınında bir çığır açılmış oldu. 30 yıllık yayın ömrü olan Masis, Krikor Zohrab, Dikran Arpiaryan, Mikael Ğamdancıyan, Püzant Keçyan, Hrant Asadur ve Yenovk Armen gibi dönemlerinin en aydın isimlerinin yönetiminden geçerek Batı Ermenileri'nin fikir hayatında önemli rol oynadı. Hükümetin ilk kez 1881'de yayınını durdurduğu Masis, 1883'de iki kez, ve son olarak 1888'de sansürün hışmına uğradı. Ermeni basınının en parlak dönemi 1909-1910 yıllarına rastladı. Sayı olarak en fazla dergi ve gazete de 1914 savaşından hemen önceki aylarda çıktı.(3) 1840 'da İzmir'de yayınlanan Arşaluys Araradyan, ilk gerçek anlamda Ermenice siyasi cemaat gazetesi oldu. Yayını 1887 ' ye kadar sürdü. 1843-1848 arasında 15 günde bir yayınlanan Hayrenaser ise İzmir'de çıkan bir diğer siyasi yayındı. 1846'da yalnız birkaç sayı yayımlanan Surhantag Gosdantnuboslo, 1 Temmuz 1846'dan itibaren Hayasdan adı altında yayınlanm aya bağladı. Zengin içeriği ile İstanbul Ermeni basını tarihinde önemli bir yer tutan Hayasdan, cemaat meclisinin resmi yayın organı kimliğini taşıdı, bir dönem de İstanbul Ermeni Patrikliği yayın organı oldu. Basın tarihine 7 yıl boyunca Protestan Aved aper yayınıyla sürdürdüğü tartışma ile de geçti.

Kaynak:

http://team-aow.discuforum.info/t6598-Osmanl-da-Ermeni-Medyas.htm

haypedia.com
armeniaottomanpedia.com
armeniaturkishpedia.com
HAKKIMIZDA
Yardım
İletişim
© 2015 haypedia.com