Amerikan Büyükelçisi Henry Morgenthau’nun Hikâyesi

Henry Morgenthau, I. Dünya savaşı sırasında ABD’nin büyükelçisi olarak İstanbul’da bulunuyordu. Aynı zamanda savaşın ilk yılında faaliyete geçen Ermeni ve Süryanilere Yardım Komitası (The Committee For Armenian and Assyrian Relief) Başkanı idi. Savaş sırasında çok sayıda ülke Osmanlı İmparatorluğu ile savaş halinde olduğu için diplomatik ilişkiler kesilmişti. ABD ise Osmanlı ile savaş halinde değildi. Bu yüzden birçok ülkenin diplomatik temsilciliğini de ABD yapıyordu. Bu durum ABD’nin uluslararası etkinliğini artırıyordu.

 

Henry Morgenthau Kimdir?

Henry Morgenthau’nun bu kritik pozisyonu onu çok önemli bir diplomat haline getirdi. Hâlbuki Morgenthau’nun asıl mesleği emlâk yatırımcılığı ve müteahhitlik idi. Türkçe de bilmiyordu. Bu yüzden elçilikteki yardımcıları tarafından yönlendirilmeye müsaitti. Birçok ülkeyi temsil etmesi, onun aktardığı bilgileri çok değerli hale getiriyordu. Amerikan konsoloslarının bölgelerinde yardım faaliyetlerini yönetmesi ve sürekli Protestan misyonerlerle iletişim halinde olması da onları batı kamuoyunun bilgi alma aracı haline getiriyordu. Özellikle Ermeni sorunu ve Ermenilere yapılan muamele hakkında gönderilen raporlar, Amerikan kamuoyunda çok ilgi görüyor, Ermenilere sempatiyi artırıyordu. Bu durum yardım toplama faaliyetlerini de kolaylaştırıyordu.

İşte bu yüzden Morgenthau’nun Ermeni zorunlu göçü hakkında yazdıkları çok önemlidir. Yazdığı diplomatik raporlar, Ermeni tarihçiler tarafından birinci derece kaynak olarak görülmektedir. Onun raporlarının önemli bir kısmı ABD’nin Samsun, Trabzon, Harput, Mersin, Halep, Urfa, Birecik, Van, Merzifon, İzmir gibi şehirlerinde görev yapan konsolos yardımcıları veya misyonerlere aittir. Onların haber kaynağı ise daha çok Ermeni komitalarının yönlendiği kişilerdi.

 

Morgenthau’nun Hikâyesi Nasıl Yazıldı?

Amerikan elçilik yazışmaları önemli olmakla birlikte araştırmacıların 1915 olayları hakkında başvurduğu kaynaklar doğal olarak bu belgeler değildir. Diplomatik yazışmaların sadece gizliliği kaldırılanları hakkında insanlar bilgi sahibi olabiliyordu. O halde araştırmacıların sözünü ettiği ve kaynak olarak kullandığını belirttikleri belgeler hangileridir?

Bu sorunun cevabı şudur:

ABD Başkanı Woodrow Wilson, ülkesini Temmuz 1917’de İtilaf devletlerinin yanında savaşa sokmuştu. Amerikan kamuoyunun savaşın gerekliliğine iyice ikna edilmesi için anti-Türk ve anti-Alman bir kitap yazmanın yararı olacağına inanan elçi, bu fikrini bir mektup yazarak dostu ve sırdaşı Başkan Wilson’a açtı. O da bu fikri destekledi ve Amerika’nın savaş politikasına katkı sağlayabileceğini belirtti. Morgenthau 1917 yılının Kasım ayından itibaren eseri için bilgi toplamaya başlamış, 9 Ocak 1918 tarihinde gazeteci dostu eseri hazırlamaya başlamıştır. Başka bir ifade ile bu kitap bir savaş propagandası olarak yazılmıştı. Bu yüzden katliam hikâyeleri olabildiğince çok, dramatik ve inandırıcı olmalıydı.

İşte Henry Morgenthau’nun Ambassador Morgenthau’s Story adlı eseri bu şekilde ortaya çıktı. 1918 yılında basıldığı an Ermenilerin en temel başvuru kitaplarından birisi oldu. Bu eser uzun süredir Ermeni tarihçiler tarafından sözde soykırımın el kitabı gibi kullanılmaktadır. Hâlbuki bu eserin yazarı olan ve aslen bir Yahudi olan Morgenthau, Kasım 1913 - Şubat 1916 tarihleri arasında elçilik yaptığı İstanbul’da her zaman iki Ermeni yardımcısının etkisinde kalmıştır. Diplomatik faaliyetlerini sağlıklı yürütebilmesi için gerekli olan ne Türkçe ne de Fransızca biliyordu.

Morgenthau’nun bu zaaflarını Ermeni kâtipleri çok iyi değerlendirmiş ve onu Ermeni davasına hizmet eden bir diplomat haline getirmişlerdir. Hiç Anadolu’ya gitmeyen Morgenthau, Anadolu’da geçen ve İstanbul’da dolaşan dedikoduları tercümanlarının kendisine aktardığı şekilde ülkesine rapor etmiştir.

Eserin bu sırrını ABD’li ünlü tarihçi Heath W. Lowry deşifre etmiştir. The Story Behind Morgenthau’s Story (Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü’nün Perde Arkası) adlı eserinde Lowry, önce elçilik raporlarının Morgenthau’nun iki Ermeni kâtibi (Hagop S. Andonian ve K. Schmavonian) tarafından derlendiğini delillerle göstermiştir. Morgenthau’nun özel evrakı da bu bilgileri doğrulamaktadır.

Morgenthau evrakı üzerinde yapılan çalışmalar üçüncü ve en az diğer ikisi kadar önemli bir başka ayrıntıyı ortaya çıkartmıştır.

• Eserin müsveddeleri bizzat ABD Dışişleri Bakanı Robert Lansing tarafından “ilgiyle” okunmuş ve Lansing’in ifadesiyle “ilâve notlar, ilâveler ve çıkarmalarla” iade edilmiştir.

• Morgenthau’nun kendisi değil, Amerikalı gazeteci Burton J. Hendrick olduğunu keşfetmiştir.

• Çarpıtılmış ve aslı olmayan pek çok hikâyenin anlatıldığı bu kitap hakkında Sidney B. Fay ve Hary E. Barnes isimli iki Amerikalı tarihçi tarafından yapılan değerlendirmede eserin içinde bir tane gerçek kelime bulunmayan, tümüyle uydurma (fabrikasyon) bir masal kitabı nitelendirmesi yapılmıştır. (Bkz. Hary E. Barnes, The Genesis of the World War: An Introduction tothe Problem of War Guilt, Alfred A. Knopf, New York, 1927; Sidney B. Fay, The Origins of the World War, MacMillian, New York, 1928).

Henry Morgenthau’nun aynı yıllarda İstanbul’da tanıştıkları gazeteci dostu George A. Schreiner kitabı okuduğunu, çarpıtılmış gerçekler ve hayal mahsulü devlet adamı tasvirleri gördüğünü yazmış, eserin ciddiye alınmasını beklemediğini belirtmiştir.

Henry Morgenthau elçiliği esnasında bir günlük tut (tur)muştur. The Secret’s Of Bosphoros adıyla basılan bu eser ve esere kaynak oluşturan günlük notları / Diaries / Morgenthau’nun Hikâyesi adlı eserdeki yazılanlarla benzeşmemektedir.

Henry Morgenthau 1916 yılı Şubat ayının başlarında elçilikten ayrılmıştır. Eser ise tam iki yıl sonra yazılmıştır.

Morgenthau’nun Hikâyesi adlı bu eserin kaynak değeri hakkında bu kadar tartışmalar yapılmış olmasına rağmen hâlâ kaynak olarak kullanılması ve her “soykırım tasarısı” içinde yer alması şaşırtıcıdır.

 

PDF -> English, Türkçe

BENZER KONULU MADDELER:

haypedia.com
armeniaottomanpedia.com
armeniaturkishpedia.com
HAKKIMIZDA
Yardım
İletişim
© 2015 haypedia.com