Zorunlu Göçün En Önemli Sebeplerinden Birisi: Yeniköy Antlaşması Nedir?

Rusya maslahatgüzarı Konstantin Goulkevitch ile Sadrazam ve Dışişleri Bakanı Prens Said Halim Paşa arasında 8 Şubat 1914 tarihinde Yeniköy’de imzalandı. Doğu Anadolu’yu iki müfettişlik bölgesine bölen bu antlaşmaya göre, her bölgenin başına Avrupalı birer Genel Müfettiş (Vali) tayin edildi.

 

Yeniköy Antlaşması Niçin Önemlidir?

8 Şubat 1914 tarihinde imzalanan Yeniköy Antlaşması Osmanlı-Ermeni ilişkilerinde dönüm noktasıdır.

Bu Antlaşmanın şartları çok ağırdı.

• Doğu Anadolu iki bölgeye ayrıldı. Birinci bölgeye Hollandalı Westenek, İkinci Bölgeye İsveçli Hoff atandı. Birinci bölge Erzurum, Sivas ve Trabzon; İkinci bölge Van, Bitlis, Harput, Diyarbakır’dı.

Bölgelerin Hıristiyan Valilerinin yetkileri şunlardı:

• Bütün sivil idare, adliye, polis ve jandarmayı teftiş edebileceklerdi.

• Asayişi sağlamak için gerek müfettişlik bölgesi içerisinden ve gerekse dışından askerî birlikler talep edebilecek ve kendi emri altına alabilecekti.

• İstedikleri idarî veya adlî memuru görevlerinden alabilecek, mahkemeye verebilecek, yeni memurlar tayin edebilecekti. Büyük memurların tayini hususunda hükûmete isim bildirecekti.

• Osmanlı Valileri hakkında âcil işlem yapılması ve önlemler alınması gerektiği hallerde İçişleri Bakanlığı’na bildirilecek, Bakanlar Kurulu en çok dört gün içinde konu hakkında bir karar verilecektir.

• Ermenilerin arazi anlaşmazlıkları doğrudan doğruya genel müfettişlerin gözetiminde çözülecekti.

• Kanunlar, kararlar, resmî ilânlar her bölgede mahallî dil ile yayınlanacaktı. Mahkeme huzurunda ve resmî dairelerde herkes kendi dilini kullanma hakkına sahip olacaktı.

• Hükûmet aynı mezhepten olan cemaatlerin okul yönetimlerine karışmayacaktı.

• Her Osmanlı vatandaşı, askerlik görevini barış zamanında oturduğu müfettişlik bölgesinde yapacaktı.

• Hamidiye alayları yedek süvari sınıfına dönüştürülecekti. Silahları askeri depolarda korunacak ve ancak silâh altına alındıkları zaman verilecekti.

• Genel müfettişlerin gözetimi altında, bir yılı geçmemek şartıyla kesin bir nüfus sayımı yapılacaktı. Milliyet, mezhep ve konuşulan dil sorulacaktı.

• Van, Bitlis illeri genel meclis ve komisyon üyeleri yarı yarıya Müslüman ve Hıristiyanlardan seçilecekti.

• Azınlıklar komisyonlarda temsil edilecek, idarîmeclislerine seçilen üyelerin yarısı Müslüman, yarısı Hıristiyan olacaktır.

• Süresi dolan Müfettişler de yabancı uyruklu ve Hıristiyan olacaktı. Avrupa devletlerinin büyükelçileri iki ayrı bölge için sözlü olarak iki isim tavsiye edecek ve Osmanlı hükümeti bu isimler arasından iki kişiyi on yıllık bir süre için Padişah iradesiyle tayin edecekti.

Ayrıca çok büyük yetkilerle donatılan ve yaverleri bile yabancı olan Genel Müfettişlere ayda dörder yüz Osmanlı altını maaşı da Osmanlı maliyesi tarafından ödenecek ve kendilerine birer lojman tahsis edilecekti.

Yeniköy Antlaşmasının imzalanması, Birinci Balkan Savaşından hemen sonra, imparatorluğun en zayıf anında, Ermenilerin bu zaafiyeti istismar etmeye çalışmasının ürünüydü.

Osmanlı, tarihinde ilk defa Avrupalı güçlerin kendi sınırları içinde reformları denetlemesini kabul etmek zorunda kalmıştı. Altı devletin baskısı, Talât Paşa’nın hükûmetine Avrupa denetimini kabul ettirmişti.

Türkiye, iki Avrupalı genel müfettişin reformları denetlemesine izin veriyordu.

Prof. Vahakn Dadrian’a göre bu Türk-Ermeni ilişkilerinde bir dönüm noktasıdır.

Rus Maslahatgüzârı Gulkeviç, bu antlaşma “Bulgar Eksarhlığı’nı ihdas eden, Bulgar kavmini Rum vesayetinden kurtaran 1870 fermanıyla karşılaştırılabilir” dedi.

Cemal Paşa hatıratında, bu antlaşma ile artık Rusya, “Ermenilerin koruyuculuğunu uluslararası alanda tekrar temsil etme noktasına gelmiştir” der.

Roderic Davison ise Yeniköy Antlaşması’nın Rusların bir zaferi olduğu tespitinde bulunur ve anlaşmanın, bütün tarafları belli ölçüde tatmin eden bir uzlaşma metni olduğunu ileri sürer.

Birçok Osmanlı idarecisine göre, Avrupalı müfettişin Osmanlı vilayetlerinde Vali olması kabul edilemez bir durumdu. Antlaşma zorla imzalatılmıştı ve ilk fırsatta tarihin çöplüğüne atılmalıydı. Cemal Paşa şöyle der:

“Kapitülasyonları ve cebel-i Lübnan imtiyazlarını kaldırmak en önemli emelimiz olduğu gibi son zamanda Rusya’nın cebr ve tazyiki eseri olarak kabul ettiğimiz şarki Anadolu ıslâhatına ait itilafnameyi de yırtmak istiyorduk.”

 

PDF -> English, Türkçe

haypedia.com
armeniaottomanpedia.com
armeniaturkishpedia.com
HAKKIMIZDA
Yardım
İletişim
© 2015 haypedia.com